Samen werken aan een sociaal veilige sport: de gedragscode in de praktijk bij brancheorganisatie WiZZ
Hoe zorg je ervoor dat sport een veilige plek is voor iedereen? Bij zwembrancheorganisatie WiZZ (Werkgeversorganisatie in Zwembaden en Zwemscholen) staat sociale veiligheid hoog op de agenda. De organisatie ontwikkelt volop branche-specifieke hulpmiddelen om hun achterban te ondersteunen bij het creëren van een veilige omgeving voor iedereen. Wij gingen met Henrica Bergsma, bestuurslid van WiZZ en expert op het gebied van sociale veiligheid, in gesprek over hoe hun gedragscode tot stand kwam en welke elementen daarin echt het verschil maken.
Een sociaal veilige sport- en werkomgeving creëren begint bij de vier basisvoorwaarden (ook wel de 4 v’s): de Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG), een Vertrouwens(contact)persoon, een Vastgestelde gedragscode en Vakkundige trainers-instructeurs.
Henrica is van jongs af aan al betrokken bij de zwembranche. “Ik begon bij de lokale zwemvereniging en reddingsbrigade. Vanaf mijn achttiende ben ik in het zwembad gaan werken. Daarna volgden managementcursussen, werd ik auditor en startte ik mijn eigen trainings- en adviesbureau. Het vak vind ik fantastisch, en opleiden doe ik ook graag.”
Zo’n zes jaar geleden raakte ze betrokken bij het thema sociale veiligheid, onder andere via het Nationaal Plan Zwemveiligheid. “Er kwam vanuit de Nationale Raad Zwemveiligheid (NRZ) en het ministerie van VWS meer aandacht én budget voor sociale veiligheid. We zijn aan de slag gegaan met werkgroepen. De gedragscode bestond al 20 jaar, maar we voegden nieuwe tools toe, zoals het protocol Vrolijk & Veilig bij en het dilemma-spel dat we samen met de NRZ ontwikkelden.” Sinds kort is ook de pepermuntbox aan te vragen, om het thema sociale veiligheid op een laagdrempelige manier te introduceren. In de box vind je een voorraad frisse pepermuntjes en kaartjes met vragen uit het dilemma-spel. De vragen nodigen uit tot korte, open gesprekken over samenwerken, vertrouwen, grenzen en respect.
De totstandkoming van de gedragscode
De aanleiding voor de gedragscode was een ingrijpende gebeurtenis in de zwemwereld: het verhaal van zwemleraar Benno L. was reden om een duidelijke gedragscode te ontwikkelen. Een gedragscode opstellen is geen eenvoudige taak; het vergt veel overleg en afwegingen.
Henrica: “We begonnen met gesprekken over situaties uit de praktijk. In de zwembranche gaat het vaak om lichamelijk contact tijdens zwemles. Hoe help je kinderen goed, terwijl je hun grenzen respecteert? Moeten er bijvoorbeeld altijd twee medewerkers bij zijn? Gebruik je camera’s? Laat je een kind alleen naar het toilet of gaat er een ‘plasouder’ mee? Dit zijn vragen waar we samen een antwoord op moesten vinden.” Samen betekende in dit geval gezamenlijk met partijen als Sportfondsen, NRZ, Vereniging Sport en Gemeenten (VSG), de Koninklijke Nederlandse Zwembond (KNZB), en meer. Uiteindelijk is die gedragscode vastgesteld in de Nationale Raad van Veiligheid.”
Van papier naar praktijk: zo borg je naleving
Alleen een gedragscode opstellen is niet genoeg. De inhoud moet duidelijk overgedragen, regelmatig herhaald en ook gecontroleerd worden. Henrica legt uit: “Bij ons hoort de gedragscode bij het licentieprotocol van de Nationale Raad van Veiligheid. Dat betekent dat iedereen de gedragscode moet kennen én tekenen. Ook een VOG is verplicht voor zwembaden die aangesloten zijn bij de WiZZ en in het bezit zijn van de licentie van de NRZ.”
Daarnaast is herhaling belangrijk: “Jaarlijks moet de gedragscode binnen iedere organisatie terugkomen op de agenda. Nieuwe medewerkers tekenen bij indiensttreding. Tijdens licentiebeoordelingen, eens per twee à drie jaar, wordt gecontroleerd of dit goed gebeurt.”
De WiZZ ondersteunt haar leden daarbij: “Er is een speciale website met de gedragscode die managers en besturen met hun teams delen. Hebben leden vragen? Dan staan we klaar via Teams, telefoon, app of mail. Ik krijg regelmatig vragen over specifieke situaties.”
Altijd actueel en in ontwikkeling
De gedragscode is geen statisch document. Zaken kunnen veranderen, nieuwe ontwikkelingen ontstaan en sommige regels raken verouderd. Henrica: “In 2022 hebben we de gedragscode herzien: verouderde zaken eruit, nieuwe ontwikkelingen erin. Sociale veiligheid verandert mee met de tijd. Denk aan de aandacht voor transgenders; drie jaar geleden speelde dat nog nauwelijks in de branche ten opzichte van nu.”
Soms ontstaan er ook onverwachte dilemma’s die ervoor zorgen dat je de gedragscode herziet. “Laatst wilde een vrouw na een borstamputatie zonder top zwemmen. Het zwembad stond dat toe, maar er kwamen klachten over haar provocerende gedrag onderweg naar het bad. Uiteindelijk mocht ze blijven zwemmen zonder top, maar er werd haar wel gevraagd iets aan te doen op weg naar het bad toe. Ze schakelde later toch een mensenrechtenorganisatie in, die oordeelde dat ze niets verplicht had hoeven dragen. Zulke casussen gebruiken we om met onze leden te bespreken hoe je dit soort situaties aanpakt en om mee te nemen in een nieuwe versie van de gedragscode.”
Creëer een compleet beeld
Welke lessen kunnen andere organisaties trekken uit de ervaring van de WiZZ? Henrica: “Vorm een diverse werkgroep met mensen uit je branche: jong en oud, leidinggevenden én mensen van de werkvloer. Zo krijg je een compleet beeld. En: zie een gedragscode als een levend document. Het moet mee kunnen bewegen met de tijd en de praktijk.”
